Göktaşı Bulduğumuzda Ne Yapmalıyız? Bir Taşın Bize Sorduğu Felsefi Sorular
Göktaşı bulduğumuzda ne yapmalıyız hakkında güvenilir bir başlangıç yapmak isteyenler için Boobo olarak bu içeriği hazırladık.
Bir gün yerde sıradan görünmeyen bir taş bulduğumuzu düşünelim. Koyu renkli, ağır ve yüzeyi tuhaf biçimde yanmış olsun. Elimize aldığımız anda aklımızdan ilk ne geçer: “Bu bana ait” mi, “Bu uzaydan geldi” mi, yoksa “Ben bunu nereden bilebilirim?” mi?
Belki de felsefe tam burada başlar. Çünkü küçücük bir taş, etik, bilgi kuramı ve ontoloji hakkında büyük sorular ortaya çıkarabilir: Bir şeyi bulmak ona sahip olmak anlamına gelir mi? Bir nesnenin ne olduğunu nasıl kesinlikle bilebiliriz? Dünya’ya ait olmayan bir parçanın Dünya üzerindeki statüsü nedir?
Üstelik gerçek bir göktaşı bulma ihtimali sanıldığından çok daha düşüktür. Bilim kurumlarının deneyimi, “göktaşı” sanılan örneklerin büyük çoğunluğunun aslında Dünya kökenli kayaçlar olduğunu gösteriyor. College of Science and Engineering+1
İlk Soru: Gerçekten Göktaşı mı?
Bilgi Kuramı: Bildiğimizi Nasıl Biliyoruz?
Bir nesneyi göktaşı olarak adlandırmak, yalnızca ona bakıp sezgisel bir hüküm vermek değildir. Bilgi kuramı, inançlarımızın ne zaman bilgi sayılabileceğini sorgular.
İlk bakışta ağır, koyu renkli ve manyetik bir taş bize ikna edici gelebilir. Ancak manyetit gibi Dünya mineralleri de benzer özellikler gösterebilir. Gerçek göktaşlarında füzyon kabuğu, yüksek yoğunluk ve bazı durumlarda metalik demir-nikel gibi özellikler görülebilir; fakat kesin tanımlama çoğu zaman uzman incelemesi ve analiz gerektirir. USGS+1
Burada Descartes’ın kuşkuculuğu ile Popper’ın eleştirel yaklaşımı arasında ilginç bir ortaklık vardır: İlk izlenim, doğruluğun kanıtı değildir.
Bu nedenle yapılabilecekler:
– Taşı bulunduğu yerde fotoğraflamak.
– Konumunu, tarihi ve mümkünse koordinatları kaydetmek.
– Eldiven veya temiz bir poşet kullanarak kirlenmesini önlemek.
– Yoğunluk, manyetizma ve yüzey özelliklerini gözlemlemek.
– Bir üniversitenin jeoloji bölümü, jeolojik araştırma kurumu veya doğal tarih müzesiyle iletişime geçmek. Meteorites+1
Özellikle bilimsel inceleme öncesinde taşı gereksiz yere kesmek, zımparalamak veya değiştirmekten kaçınmak daha ihtiyatlıdır. Çünkü bazen taşın kendisi kadar bulunduğu yer ve bozulmamış durumu da bilgidir.
Ontoloji: Bu Taş Aslında Nedir?
Dünya’ya Ait Olmayan Bir Nesne Dünya’da Ne Anlama Gelir?
Ontoloji, en temel biçimiyle “Ne vardır ve var olan şeylerin doğası nedir?” sorusunu araştırır.
Göktaşı bu açıdan olağanüstü bir nesnedir. Fiziksel olarak elimizdedir ama kökeni Dünya’nın dışındadır. Bir anlamda başka bir kozmik tarihin maddi tanığıdır.
Aristoteles bir nesneyi anlamaya çalışırken onun maddesini, biçimini, nedenini ve amacını sorgulardı. Kant ise nesnelerin bize nasıl göründüğü ile “kendinde şey” arasındaki ayrımı vurgulardı. Göktaşı bu ayrımı çağdaş bir biçimde hatırlatır: Elimizdeki birkaç santimetrelik kaya, aslında milyarlarca yıllık kozmik bir geçmişin yalnızca gözümüzün önündeki görünümüdür.
Burada çağdaş bilim felsefesinin de önemli bir sorusu ortaya çıkar: Bir nesnenin kimliği, yalnızca maddesinden mi oluşur, yoksa kökeni ve hikâyesi de onun ne olduğunu belirler mi?
Bir demir parçası ile uzaydan gelmiş demir-nikel bir göktaşının kimyasal benzerlikleri olabilir. Fakat biri sıradan bir endüstriyel atık, diğeri Güneş Sistemi’nin geçmişinden kalmış bir örnek olabilir. Aynı madde, farklı bir tarih sayesinde bambaşka bir anlam kazanabilir.
Etik: Bulduysak Bizim midir?
Mülkiyet ile Bilimsel Değer Arasında
Göktaşı bulunduğunda en çetin soru belki de bilimsel değil, ahlakidir: “Bunu satabilir miyim?”
Bir yanda bulan kişinin emeği, merakı ve keşif hakkı vardır. Diğer yanda nesnenin bilimsel değeri bulunur. Küçük bir parçanın bir koleksiyoncunun vitrini için değeri ile bilim insanları için taşıdığı bilgi değeri aynı şey değildir.
John Locke’un mülkiyet anlayışında emek önemli bir yer tutar. Buna karşılık Kantçı etik, insanları yalnızca araç olarak kullanmamamız gerektiğini hatırlatır. Çağdaş etik ise meseleyi daha da genişletebilir: Gelecek kuşakların bilimsel bilgiye erişim hakkını da hesaba katmalı mıyız?
Üstelik mesele yalnızca “ben buldum” demekten ibaret değildir. Göktaşlarının mülkiyeti farklı ülkelerde farklı hukuki yaklaşımlara konu olmuş, uluslararası düzeyde de sınırlı ve parçalı düzenlemeler bulunduğu belirtilmiştir. Türkiye bakımından akademik hukuk literatüründe de göktaşlarının mülkiyetine ilişkin açık ve özel bir düzenleme bulunmadığı tartışılmıştır. DergiPark+1
Bu yüzden etik açıdan en doğru ilk adım, sahiplik iddiasından önce bilimsel ve hukuki durumun araştırılmasıdır.
Etik İkilem
Bir göktaşı bulduğunuzu ve bunun nadir bir örnek olduğunu düşünün. Onu yüksek bir bedelle satmak hayatınızı değiştirebilir. Fakat aynı örnek bir araştırma laboratuvarında Güneş Sistemi’nin oluşumuna ilişkin yeni bilgiler sağlayabilir.
Hangisi daha değerlidir?
Belki de cevap “biri” değildir. Bireysel ödül ile ortak bilimsel miras arasında adil bir denge kurmak asıl etik problemdir.
Çağdaş Bir Ders: Algoritma da Yanılabilir
Bugün bir taşın fotoğrafını yapay zekâ destekli bir uygulamaya yükleyip “%94 göktaşı” sonucunu almak mümkün olabilir. Fakat epistemolojik açıdan bu sonuç “göktaşıdır” demek değildir.
Bir modelin olasılık üretmesi ile bilimsel doğrulama aynı şey değildir. Washington University’nin meteoroloji/göktaşı kaynakları da basit testlerin yalnızca daha ileri incelemeye değer bir örnek gösterebileceğini, kesin tanımlamanın başka analizler gerektirebileceğini vurgular. sites.wustl.edu
Bu, çağımızın daha geniş problemini yansıtır: Bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolayken, güvenilir bilgiye ulaşmak neden hâlâ zor?
Sonuç: Taşın Değeri Nerede Başlar?
Göktaşı bulduğumuzda yapmamız gereken ilk şey belki de onu cebimize koymak değil, soru sormaktır.
Gerçekten göktaşı mı?
Bunu nasıl biliyorum?
Kime ait?
Bilimsel değeri nedir?
Onu korumakla kendime saklamak arasında nasıl bir sorumluluk var?
Ve Dünya’ya ait olmayan bir parçayı Dünya’da bulduğumda, ona karşı görevim nedir?
Bir taşın avucumuzda bıraktığı ağırlık fiziksel olabilir. Fakat onun taşıdığı anlam çok daha ağırdır.
Belki de göktaşı bize yalnızca uzaydan gelen bir parçayı değil, insanın kendi sınırlarını gösterir. Çünkü bazen elimizde tuttuğumuz şeyin ne olduğunu anlamadan önce, onu sahiplenme hakkımız olup olmadığını ve onu gerçekten bilip bilmediğimizi sormamız gerekir.
Sonunda geriye şu soru kalır: Gökyüzünden düşen bir şeyi bulduğumuzda asıl keşfettiğimiz şey taş mıdır, yoksa kendimize ve dünyaya karşı sorumluluğumuzun sınırları mı?
Boobo okurları için hazırlanan Göktaşı bulduğumuzda ne yapmalıyız içeriği burada sona eriyor.